Kalendarz juliański – kalendarz słoneczny opracowany na życzenie Juliusza Cezara przez astronoma egipskiego Sosygenesa i wprowadzony w życie 1 stycznia 45 p.n.e. jako kalendarz obowiązujący w państwie rzymskim. Obowiązywał w Europie przez wiele stuleci: w Polsce do 1582, w Rosji od 1700^[1] do 1918 a w Grecji aż do 1923. Został zastąpiony przez kalendarz gregoriański, jednak niektóre kościoły wciąż jeszcze posługują się kalendarzem juliańskim.

[edytuj] Reforma kalendarza

Powodem reformy kalendarza było to, że wcześniej stosowany księżycowy kalendarz rzymski rozregulował się, w wyniku czego w 46 p.n.e. kalendarzowy grudzień wypadał we wrześniu. Dlatego, żeby ponownie zsynchronizować kalendarz z porami roku, rok 46 p.n.e. wydłużono o 90 dni.

Kalendarz juliański ustalał długość roku na 365 dni oraz jeden dzień dodatkowy, w latach przestępnych (co 4 lata). Średnia długość roku wynosiła 365,25 dnia. W wyniku reformy zmianie uległa długość poszczególnych miesięcy:

• Martius (31) - poświęcony Marsowi,
• Aprilis (30) - poświęcony Wenus,
• Maius (31) - poświęcony wszystkim bogom,
• Iunius (30) - poświęcony prawdopodobnie Lucjuszowi Juniusowi Brutusowi, albo Junonie,
• Quintilis (31) = 'piąty',
• Sextilis (31) = 'szósty' - później Augustus na cześć cesarza Augusta,
• September (31) = 'siódmy' - cesarz Kaligula zamierzał zmienić nazwę miesiąca na "Germanicus", jednak zmiany nie zostały oficjalnie przyjęte i September został Septembrem,
• October (30) = 'ósmy',
• November (31) = 'dziewiąty',
• December (30) = 'dziesiąty',
• Ianuarius (31) - poświęcony Janusowi,
• Februarius (28) - przeznaczony na odbywane przed początkiem nowego roku februa, czyli obrzędy oczyszczające.

Dopiero od 8 roku n.e. lata przestępne liczone są co 4 lata. Wcześniej, wbrew woli Cezara, liczono je najprawdopodobniej co 3 lata (zapewne przez pomyłkę albo niedbałość odpowiedzialnego kapłana). Pierwszymi latami przestępnymi były 45 p.n.e., 42 p.n.e. i 39 p.n.e. aż do 9 p.n.e., kiedy odkryto nieprawidłowość. Dlatego też cesarz Oktawian August zarządził, aby od roku 9 p.n.e. skorygować ten błąd nie wstawiając przez jakiś czas dodatkowych dni do lat przestępnych.

Na cześć Oktawiana Augusta miesiąc sierpień (Sextilis) nazwano jego imieniem (Augustus). Nieprawdą jest natomiast podawana często historia jakoby wydłużył on długość tego miesiąca kosztem lutego (gdyż jakoby miesiąc poświęcony Augustowi miał mieć taką samą długość jak miesiąc poświęcony Cezarowi). W rzeczywistości długość miesięcy taka jaką znamy dziś została ustalona już za czasów reformy Cezara. Poniżej kolejność dla roku urzędowego (rok religijny nadal zaczynał się w marcu):

• Ianuarius (31) - poświęcony Janusowi,
• Februarius (28) - przeznaczony na odbywane przed początkiem nowego roku sakralnego februa, czyli obrzędy oczyszczające.
• Martius (31) - poświęcony Marsowi,
• Aprilis (30) - poświęcony Wenus,
• Maius (31) - poświęcony wszystkim bogom,
• Iunius (30) - poświęcony prawdopodobnie Lucjuszowi Juniusowi Brutusowi, albo Junonie,
• Iulius (31) - na cześć Juliusza Cezara, który urodził się w tym miesiącu,
• Augustus (31) - na cześć cesarza Augusta,
• September (30) = 'siódmy',
• October (31) = 'ósmy',
• November (30) = 'dziewiąty',
• December (31) = 'dziesiąty',

Na temat tego, które lata do 4 roku n.e. włącznie były przestępne, do dziś toczą się dyskusje historyków. Pewne są dopiero lata przestępne od 5 roku n.e. i stąd w Wikipedii dopiero od tego roku umieszczamy kalendarz dni tygodnia.

Kalendarz juliański utrzymał wszystkie zewnętrzne cechy poprzedniego, księżycowo-słonecznego kalendarza rzymskiego, a zwłaszcza wstawianie dodatkowego dnia w roku przestępnym pomiędzy 24 a 25 lutego, oraz podział miesiąca na fazy księżyca (co w czysto słonecznym kalendarzu juliańskim nie miało żadnego odbicia w rzeczywistości i utrzymywało się siłą przyzwyczajenia). Dodatkowo, mimo zmiany długości miesięcy, terminy: Nony oraz Idy pozostały takie, jak przed reformą Cezara - to znaczy, Nony przypadały na 7., Idy natomiast na 15. dnia tych miesięcy, które w kalendarzu królewskim mają po 31 dni (jest to marzec, maj, lipiec i październik), a w pozostałych na 5. (Nony) i 13. (Idy). Terminy te, straciły w ludzkiej świadomości związek z fazami księżyca, na długo przed reformą juliańską.

W IV w. n.e. pod wpływem religii orientalnych zaczęto stosować podział miesiąca na tygodnie. Dni tygodnia nazywały się jak następuje:

• dies Lunae - (dzień księżyca) - poniedziałek
• dies Martis - (dzień Marsa) - wtorek
• dies Mercurii - (dzień Merkurego) - środa
• dies Iovis - (dzień Jowisza) - czwartek
• dies Veneris - (dzień Wenus) - piątek
• dies Saturni albo Sabbatum - (dzień Saturna) - sobota
• dies Solis - (dzień słońca) - niedziela

Kalendarz juliański spóźniał się (o 1 dzień na 128 lat) w stosunku do astronomicznego, został więc zastąpiony przez obecnie obowiązujący kalendarz gregoriański. Do dzisiaj jednak jest podstawą roku liturgicznego w Kościele Prawosławnym

[edytuj] Tabela przeliczania dat

Sposób przeliczania dat, na rachubę naszego czasu, przedstawia się w następujący sposób. Do dni 28, 30, 31 (liczby dni w miesiącu) dodajemy 2 i odejmujemy konkretne dni przed kalendami następnego miesiąca (np. 14 dzień przed kalendami grudniowymi: 30 + 2 - 14 = 18 listopada). W przypadku id i non obliczenia są podobne, z tą różnicą, że do stałych liczb non (5, 7) i id (13, 15) dodajemy 1, np: 3 dzień przed nonami sierpniowymi: 5 + 1 - 3 = 3 sierpnia, 6 dzień przed idami marcowymi: 15 + 1 - 6 = 10 marca^[2].

Niżej przedstawiona tabela, upraszcza ustalanie rzymskich dat dziennych, na daty według kalendarza gregoriańskiego, bez potrzeby ich przeliczania^[3].

Uwaga: W latach przestępnych, w lutym, dodawano jeden dzień - 6 dzień przed kalendami marcowymi. Wstawiany był pomiędzy 24 a 25 lutego^[2].

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• daty nowego i starego porządku
• podstawowe zagadnienia z zakresu astronomii